Overzicht van de lezingen van afgelopen jaren.
| jaar | maand | spreker | Website aankondiging | Samenvatting |
|---|---|---|---|---|
| 2026 | mrt | Henny Lamers | Laatste waarnemingen Webb telescoop | De James Webb Ruimte Telescoop werd gelanceerd op 25 december 20121 en heeft tot nu toe al veel spectaculaire resultaten opgeleverd op allerhande gebieden van de sterrenkunde. Velen daarvan verschenen in de pers, meestal met een korte omschrijving. Maar wat hebben we geleerd van al de mooie opnamen? In deze voordracht zal ik eerst iets vertellen over de bouw en de werking van de James Webb Telescoop. Daarna zal ik een aantal spectaculaire foto’s tonen en uitleggen wat daarop te zien is. Maar natuurlijk ook wat we daarvan geleerd hebben over onder andere: de geboorte en de dood van sterren en melkwegstelsels en de zoektocht naar tweeling aarde. Daarbij komen ook bijzondere opnamen aan bod waarbij we bijna terug kunnen kijken in de tijd tot de Oerknal, 14 miljard jaar geleden. |
| 2026 | feb | Steven Bloemen | Zwaartekrachtsgolven | Sinds de eerste detectie van zwaartekrachtgolven in 2015 namen de LIGO en Virgo interferometers al meer dan 200 keer zwaartekrachtgolven waar. De combinatie van waarnemingen van zwaartekrachtgolven en van zichtbaar licht, dat we veel beter kennen, opent bijkomende, unieke perspectieven. De locatie aan de hemel waar zwaartekrachtgolven vandaan komen, kan helaas niet nauwkeurig worden bepaald. Om de bronnen toch te lokaliseren, bouwden we de BlackGEM telescopen in Chili. In het eerste deel van deze lezing bespreken we wat zwaartekrachtgolven zijn, hoe ze gedetecteerd worden, en wat we er uit kunnen leren. In het tweede deel bespreken we hoe en waarom de BlackGEM telescopen gebouwd werden en bekijken we waarnemingen van deze telescopen. |
| 2026 | jan | Wim van Driel | Donkere materie | Het zendt geen straling uit, er is veel meer donkere dan stralende materie in het heelal, en we weten nog steeds niet wat het is. Kortom, een Mysterie. We gaan kijken hoe het idee van “donkere materie” onstaan is, hoe we kunnen meten hoeveel er van is, en waar het gevonden wordt. We kijken ook naar wat het zou kunnen zijn, en wat niet: zwermen van zwarte gaten, esotherische deeltjes…? En of we misschien de wetten van de zwaartekracht kunnen aanpassen zodat we de donkere materie kunnen laten verdwijnen. |
| 2026 | dec | Ad Stoffelen | Huidige inzichten klimaatveranderingen | Klimaatverandering wordt al enige decennia goed verwacht op basis van klimaatmodellen. In het algemeen neemt de temperatuur op aarde toe, stijgt de zeespiegel en neemt de hoeveelheid ijs af. Doordat de watercyclus intensiveert worden droge periodes droger (door meer verdamping) en natte periodes natter door heftiger buien. Ook sinds enige decennia worden deze trends met satellietgegevens nauwkeurig in de gaten gehouden. Een minder eenduidige vraag is hoe de verandering van temperatuur aan het aardoppervlak lokale oceaan- en luchtstromingen kan beïnvloeden? En of deze veranderingen omkeerbaar zijn bij minder uitstoot van fossiele brandstoffen? Met andere woorden, zijn er zgh. “tipping points”? |
| 2026 | nov | John Heise | Achtergrondstraling | De lezing zal gegeven worden door John Heise, en zal gaan over achtergrondstraling, en nieuwe ontdekkingen op dat vlak, zoals de grootschalige structuur, de onverwachtte mogelijkheid van heel vroege sterformatie en de “little red dots” zoals gezien door de James Webb Telescoop. |
| 2025 | okt | Anne van Weerden | Inflatietheorie | De oerknaltheorie is een sterke theorie voor het ontstaan van het heelal. Voor de juistheid van de theorie zijn veel aanwijzingen gevonden, zoals bijvoorbeeld de achtergrondstraling. Maar helaas heeft de theorie ook een aantal problemen. In de jaren 80 is het inflatiemodel ontstaan om die problemen op te lossen. Het idee was dat het heelal in een heel korte periode heel veel groter werd, van de omvang van een proton tot een grapefruit. Die korte periode zou 10^ -43 seconde geduurd hebben, ofwel 0,0000000000000000000000000000000000000000001s! Een grapefruit is natuurlijk niet erg groot, zeker niet voor een heelal. Dus het lijkt misscien nog niet “ontstellend” totdat je bedenkt wat eigenlijk 10^-43 seconden is; het ging dus wel heel erg snel. Deze theorie werd het Inflatiemodel genoemd, en het heelal “The inflationary universe”, vrij vertaald “het opgeblazen heelal”. Zo werden de belangrijkste problemen van de oerknaltheorie opgelost, maar de theorie gaf zelf helaas weer nieuwe problemen. Mevr. Van Weerdn zal deze zaken bepreken. |
| 2025 | mrt | John Heise | Donkere Energie | De lezing begint om 19:30 uur en zal tot ca 21:30 uur duren. We komen samen in zaal Chips op de eerste verdieping van het TU-gebouw EWI gebouw 36 Mekelweg 4. Er is ruime parkeergelegenheid, betaald, achter het gebouw. Het gebouw is ook met het openbaar vervoer gemakkelijk te bereiken. Er gaan bussen vanaf het station Delft naar halte Mekelpark en van daar is het een paar minuten lopen naar het gebouw. |
| 2025 | feb | Wijnands Rudy | Extreme fysica rond neutronensterren | Aan de hemel kunnen we prachtige sterrenhopen zien. Er zijn twee soorten: Open sterrenhopen bevatten duizenden tot tienduizenden sterren en zijn relatief jong; de meeste zijn jonger dan een paar honderd miljoen jaar. Ze draaien in het vlak van de melkweg om het centrum. Bolhopen daarentegen zijn heel oud, tot 12 miljard jaar toe, en bevatten honderdduizenden tot miljoenen sterren. Bolhopen bewegen in een grote bol, die we de halo noemen, om het centrum van de melkweg. Hoe komt het dat er twee soorten sterrenhopen zijn? Hoe zijn ze ontstaan? Waarom bewegen ze in verschillende soorten banen? Waarom hebben de bolhopen veel minder zuurstof, koolstof, enzovoort dan open sterrenhopen? Alle sterren worden geboren in sterrenhopen. Toch zijn er in onze melkweg veel meer losse sterren dan sterren in sterrenhopen. Hoe komt dat? De sterren van een sterrenhoop zijn allemaal bijna tegelijk geboren uit een reusachtige gaswolk en moeten dus aanvankelijk allemaal dezelfde chemische samenstelling hebben gehad. Maar met de Hubble Ruimte Telescoop is ontdekt dat de sterren in bolhopen zeer merkwaardige verschillen in samenstelling vertonen die niet verklaard kunnen worden door hun evolutie. Hier is dus iets vreemds aan de hand. Aanvankelijk dacht men dat het om uitzonderingen ging, maar het is inmiddels duidelijk dat bijna alle bolhopen dit raadselachtige patroon vertonen. Hoe meer sterren een bolhoop heeft, des te vreemder zijn de verschillen in samenstelling. Prof Lamers zal de eigenschappen van de bolhopen en open sterrenhopen bespreken en uitleggen waardoor ze ontstaan zijn. Hij bespreekt ook mogelijke verklaringen voor de vreemde chemische samenstellingen van sterren in bolhopen. Daarbij spelen misschien zelfs superzware sterren en zware zwarte gaten een rol. Maar er blijven genoeg raadsels over! |
| 2025 | jan | Henny Lamers | Sterrenhopen | Aan de hemel kunnen we prachtige sterrenhopen zien. Er zijn twee soorten: Open sterrenhopen bevatten duizenden tot tienduizenden sterren en zijn relatief jong; de meeste zijn jonger dan een paar honderd miljoen jaar. Ze draaien in het vlak van de melkweg om het centrum. Bolhopen daarentegen zijn heel oud, tot 12 miljard jaar toe, en bevatten honderdduizenden tot miljoenen sterren. Bolhopen bewegen in een grote bol, die we de halo noemen, om het centrum van de melkweg. Hoe komt het dat er twee soorten sterrenhopen zijn? Hoe zijn ze ontstaan? Waarom bewegen ze in verschillende soorten banen? Waarom hebben de bolhopen veel minder zuurstof, koolstof, enzovoort dan open sterrenhopen? Alle sterren worden geboren in sterrenhopen. Toch zijn er in onze melkweg veel meer losse sterren dan sterren in sterrenhopen. Hoe komt dat? De sterren van een sterrenhoop zijn allemaal bijna tegelijk geboren uit een reusachtige gaswolk en moeten dus aanvankelijk allemaal dezelfde chemische samenstelling hebben gehad. Maar met de Hubble Ruimte Telescoop is ontdekt dat de sterren in bolhopen zeer merkwaardige verschillen in samenstelling vertonen die niet verklaard kunnen worden door hun evolutie. Hier is dus iets vreemds aan de hand. Aanvankelijk dacht men dat het om uitzonderingen ging, maar het is inmiddels duidelijk dat bijna alle bolhopen dit raadselachtige patroon vertonen. Hoe meer sterren een bolhoop heeft, des te vreemder zijn de verschillen in samenstelling |
| 2024 | dec | Vet, Sebastiaan de | Drones in het planetenonderzoek | Dankzij de ‘drone-revolutie’ is het vliegen van een drone algemeen toegankelijk geworden. De veelzijdigheid en flexibiliteit van deze vliegende platformen maken ze geschikt voor verschillende rollen en daarom vinden ze hun weg naar veldstudies voor verschillende wetenschapsvelden, waaronder het planeetonderzoek. Dicht bij huis kunnen we drones inzetten om aardse analogieën van landschappen op andere hemellichamen te onderzoeken. Een mooi voorbeeld zijn de parallellen tussen plofkraters op Aarde en die op Mars. Zijn drones ook te benutten voor onderzoek op Mars zelf? De technologie demonstratie door de drone Ingenuity heeft zich na de succesvolle testvluchten in de extreem ijle Marsatmosfeer een nieuwe rol aangemeten, waarin er een bijzondere synergie is ontstaan tussen Marskar Perseverance en de drone. In de nabije toekomst gaan nieuwe missieconcepten zelfs nog een stap verder. Ook elders in het zonnestelsel wordt het vliegende concept van een meermotorig luchtvoertuig gebruikt. In de dikkere atmosfeer van Titan is de Dragonfly drone over enkele jaren een onderzoeksplatform dat zich vliegend door de atmosfeer verplaatst. Drones zijn onmiskenbaar een stuk basisgereedschap voor het planeetonderzoek aan het worden, en wellicht is dit mobiliteitsconcept de volgende stap om met beperkte middelen baanbrekend onderzoek te doen. |
| 2024 | nov | Jong, Robert de | Het begin van het heelal | Al sinds mensenheugenis probeert de mens te begrijpen waar het heelal vandaan komt. Is het OOIT of NOOIT begonnen? Meer opties zijn er niet. En toch geven beide scenarios alleen al filosofische vervolgvragen waar de mens niet meer uitkomt. Niet alleen wetenschap laat ons in de steek, maar ook de filosofie. Wat blijft er over? Het gewoon niet weten? Een externe actor in dimensies die niet de onze zijn? De oerknaltheorie wordt meestal gebruikt om antwoord te geven dat het heelal OOIT begonnen is. De oerknal heeft daar echter niets mee te maken, omdat het zich beperkt tot hoe het heelal zich daarna ontwikkelde. Welke oplossingen heeft de wetenschap en de filosofie ter beschikking over hoe de oerknal begon? |
| 2024 | okt | Schaaf, Laura van der | De SPEXone | Het is een nieuw Nederlands instrument dat in februari van dit jaar (2024) is gelanceerd. SPEXone kan heel nauwkeurig de kleur en polarisatie van zonlicht dat weerkaatst wordt door de aarde meten. Deze data wordt gebruikt om klimaatmodellen te verbeteren. In deze presentatie gaan we kijken naar de ontwikkeling van aardmetingen vanuit de ruimte en hoe deze metingen bijdragen aan klimaatmodellen. We gaan extra focus leggen op de data van SPEXone. |
| 2024 | mrt | Henny Lamers | Melkwegstelsels | Melkwegstelsels zijn enorme concentraties van sterren, gas en stof. De kleinste stelsels hebben afmetingen van een paar duizend lichtjaar, de grootste van honderdduizend lichtjaar. Veel melkwegstelsels zijn afgeplat en vertonen een prachtige spiraalstruktuur. Ook onze zon met zijn planeten maakt deel uit van een groot spiraal stelsel: “onze melkweg”. Door hun grote afmetingen en snelheden en door hun neiging tot samenscholen komen botsingen of bijna-botsingen van melkwegstelsels vaak voor. Het is eerder regel dan uitzondering dat stelsels elkaar treffen en samensmelten! Ons eigen melkwegstelsel heeft in het verleden veel botsingen ondergaan en daarbij kleinere melkwegstelsels opgeslokt: we noemen dat galactisch kannibalisme”. Wist U dat ons melkwegstelsel nu! een klein stelsel aan het verorberen is? En dat we over 4 miljard jaar zullen botsen met het grote Andromeda melkwegstelsel? De Hubble Space Telescope heeft veel botsende en bijna-botsende melkwegstelsels waargenomen. De sterke invloed van de zwaartekracht zorgt daarbij voor fascinerende verschijnselen: bruggen, staarten, spiraal armen en enorme geboortegolven van sterren. De spreker zal spectaculaire opnamen van (bijna-)botsingen laten zien en die verschijnselen op eenvoudige wijze uitleggen. Films met computer berekeningen van botsende stelsels helpen daarbij om te begrijpen wat er gebeurt bij zulke botsingen. Er is ruim gelegenheid vragen te stellen |
| 2024 | feb | Cijsouw, Pieter | Afstandbepaling in het heelal | Door de eeuwen heen is er door astronomen met veel inventiviteit gewerkt aan methoden en instrumentarium om een aantal sterrenkundige maten vast te leggen. In de voordracht wordt met oog voor de historische ontwikkeling geschetst hoe de afstandsbepaling door astronomen is ontwikkeld. Van de grootte van de aarde, de afstand tot de zon en die tot nabije sterren, via de “Cepheïdenmethode” naar het gebruik van supernovae voor middelgrote astronomische afstanden met tot slot de methode van de roodverschuiving voor werkelijk verre objecten. Waar van toepassing, worden korte uitstapjes naar moderne methodes besproken. De conclusie zal zijn, dat de tegenwoordige resultaten nog steeds berusten op een keten van elkaar opvolgende methoden, waarbij de uiterste resultaten van een vorige methode de ingangsgegevens vormen van de volgende. |
| 2024 | jan | John Heise | Van Hubble-trouble tot zwarte gaten in een jong heelal | Kosmologie is de wetenschap die de globale structuur en de evolutie van het heelal bestudeert. De James Webb Space Telescoop heeft al verbluffende beelden van verre sterrenstelsels opgeleverd, die ons huidig begrip van kosmologie hebben veranderd. Die beelden tonen namelijk het bestaan van zware sterrenstelsels, met in de kern massieve zwarte gaten. Een van de grote mysteries nu is hoe zulke zwarte gaten in minder dan een miljard jaar tijd een massa kunnen verzamelen van een miljard keer de zon. Tot voor kort paste alles in het heelal in het “standaard model” van de kosmologie, het zgn. Λ-CDM-model. Dat is een homogeen heelal met de zwaartekracht van Einstein. De uitdijingsgeschiedenis wordt bepaald wordt door de inhoud van het heelal en de voorspelling is: er moet dan extra afstoting (versnelling) zijn door Donkere Energie (Λ) én extra aantrekking door Donkere Materie (CDM, Cold Dark Matter). Donkere materie bestaat uit onbekende deeltjes of wordt weg verklaard door onbekende (zwaartekracht) velden . Recent: afwezigheid van donkere materie in sommige sterrenstelsels pleit sterk voor deeltjes. Banen van zeer wijde dubbelsterren (Gaia) pleiten misschien voor andere zwaartekracht. |
| 2023 | dec | Paardekooper,Sijme-Jan | het ontstaan van planeten | Planeten vormen in schijven van gas en stof rond jonge sterren. In zo’n protoplanetaire schijf moeten microscopisch kleine stofdeeltjes op de een of andere manier samenklonteren tot grote rotsblokken, en uiteindelijk planeten vormen zoals de Aarde. Dit is een lange weg van 14 ordes van grootte, en onderweg komen we verschillende obstakels tegen. Veel van deze obstakels begrijpen we nog niet goed, maar waarnemingen hebben sinds een jaar of tien zo’n vlucht genomen dat progressie in een stroomversnelling is geraakt. |
| 2023 | nov | Broeke Michiel van den | Een onzekere toekomd het smelt gedrag van ijskappen in Gr.land en Ant. | Alhoewel we de afgelopen decennia enorm veel hebben geleerd, blijft het wetenschappelijk uitdagend om te voorspellen hoe snel de reusachtige ijskapen van Groenland en Antarctica zullen smelten. De voornaamste reden is dat het smelten van deze ijskappen niet geleidelijk, maar middels kantelpunten verloopt. Deze bepalen bij welke temperatuur de Groenlandse ijskap onomkeerbaar zal smelten, en hoe de Antarctische ijskap reageert op een warmer wordende oceaan. In deze lezing passeren de meest recente inzichten de revue, en wordt inzichtelijk gemaakt dat, als het gaat om het voorspellen van deze ijskappen, we beter het voorzorgsprincipe kunnen hanteren. |
| 2023 | okt | Ooms, Cees | Het Noorderlicht | De lezing start met het Ruimteweerbericht van 2023-10-17 en de mogelijke effecten op aarde en in de ruimte. Relevante processen op de zon en bij aarde worden besproken. Hierbij gaat het over de verschillende door de zon uitgezonden soorten straling én het magnetisch veld en atmosfeer van de aarde. Magnetische recombinatie en de werking van het Noorderlicht worden uitgelegd. Aandacht voor de rol van belangrijke wetenschappers en satellieten die in gebruik zijn. De structuur van het ruimteweerbericht wordt getoond en voorbeelden van dagen, waarbij het er wat heftiger aan toe ging dan normaal het geval is, worden doorgenomen. De lezing wordt afgesloten met een methode waarmee bepaald kan worden of er een goede kans is om de komende uren Noorderlicht te zien. |
| 2023 | mrt | Brackenhoff, Stefanie | 21 cm straling in het vroege universum | Mijn groep is een observationele groep die met behulp van de LOFAR telescoop (LOw Frequency ARray), waarvan de kern bij Exloo ligt, probeert de ruimtelijke fluctuaties in waterstofatomen (21-cm lijn) in het vroege universum waar te nemen. Het doel hiervan is om een beter begrip te krijgen van de reionisatie-epoch. Dit is een enorme technische uitdaging, omdat er veel systematische effecten in het tussenliggende medium, de telescoop en de kalibratie spelen, die veel sterkere signalen geven dan de atomaire waterstof zelf. Ik werk aan simulaties om één van die effecten beter in beeld te krijgen, namelijk het effect van de ionosfeer, die bronnen op een lage roodverschuiving kan laten ronddansen en opbreken. Dit maakt het verwijderen van deze ongewenste flux uit onze data een grote uitdaging, waarvan de effecten in het kader van de LOFAR kalibratie pijplijn nog niet goed genoeg in kaart gebracht zijn. Dit kan in een interferometer als LOFAR namelijk niet met adaptieve optica worden opgelost, en de effecten zijn moeilijk in kaart de brengen door de verschillende (soms heuristisch gekozen) kalibratiestappen die gebruikt worden voor dit onderzoek. |
| 2023 | feb | Mathlener, Edwin | James Webb telescoop, een infrarode kijk op het heelal | Al dertig jaar mogen we genieten van de prachtige foto’s van de Hubble-ruimtetelescoop. Maar de levensduur van deze satelliet loopt op zijn eind. Al lang geleden is men begonnen aan de ontwikkeling van de James Webb-ruimtetelescoop, die gepresenteerd wordt als de opvolger van de Hubble-telescoop. Het is ook een telescoop in de ruimte en heeft daarom geen last van slecht weer en luchtonrust. Maar waar Hubble kan waarnemen in zichtbaar licht, infrarood en ultraviolet, kan Webb alleen kijken in het infrarood, maar daar dan wel ook naar langere golflengten dan Hubble. Omdat Webb niet in zichtbaar licht kan waarnemen, de kleuren waarin onze eigen ogen kijken, zijn sommige mensen teleurgesteld. Maar deze keuze is natuurlijk met opzet. Webb is onder andere bedoeld om de eerste sterren te bestuderen aan de verste grenzen van het voor ons zichtbare heelal, die we het beste in het infrarood kunnen zien. Maar Webb wordt ook gebruikt voor het bestuderen van geboorte en dood van sterren dichterbij, planeten bij andere sterren, maar ook voor objecten in ons eigen zonnestelsel. De eerste resultaten zijn zeer veelbelovend. In deze lezing kijken we naar de de bouw van deze telescoop en naar de mooie resultaten die tot nu toe zijn verkregen |
| 2023 | jan | Gent, Rob van | Arabische en Islamitische sterrenkunde | Het gouden tijdperk van de Islamitische sterrenkunde duurde van de 8ste tot de 18de eeuw. Deels uit godsdienstige motieven en deels vanuit puur astrologische, filosofische en wetenschappelijke belangstelling werden ook in de tot Islam bekeerde gebieden de bewegingen van hemellichamen nauwkeurig bestudeerd en beschreven. Veel inzichten uit de traditionele Islamitische sterrenkunde zijn vandaag nog steeds relevant en worden onder meer toegepast in de regeling van de islamitische kalender, de berekening van de vijf verplichte gebedsperioden en de bepaling van de gebedsrichting (kibla) naar Mekka. Ook zijn verschillende woorden in de moderne sterrenkunde zoals algoritme, zenit, azimut en sternamen zoals Algol, Aldebaran en nog vele anderen direct naar hun Arabische wortels herleidbaar. |
| 2022 | dec | Cijsouw, Pieter | Ijstijden en de cycli van Milankovic | In 1941 publiceerde de Serviër Milutin Milanković (civiel ingenieur en wiskundige) een artikel waarin hij aangaf dat variaties in de beweging van de aarde van invloed zijn op de temperatuur op aarde. In de voordracht zullen de drie leidende verschijnselen uit zijn werk in onderling verband aan de orde komen. Om de resultaten te kunnen staven gaan we vervolgens in op metingen van de historische temperatuur, geologische aspecten, CO2-gehaltes, de hoogte van het zeeoppervlak door de eeuwen heen en de lering die dit voor de tegenwoordige klimaatverandering oplevert. |
| 2022 | nov | Loonen, Jos | Het waarnemen van zwarte gaten | Kort na het publiceren van de relativiteitstheorie, iets meer dan een eeuw geleden door Albert Einstein, werd duidelijk dat er objecten zouden kunnen bestaan die zó compact zijn, dat het licht zelf er niet meer uit kan. In 1967 kregen ze de naam ‘black hole’ (‘zwart gat’). Decennialang leidden zwarte gaten het leven van interessante gedachtespinsels, waarvan het bestaan niet echt kon worden aangetoond. Toch waren er allerlei ontwikkelingen in de sterrenkunde die het bestaan van zwarte gaten steeds waarschijnlijker maakten. In 2019 kon een internationale groep wetenschappers, waarin onze landgenoot Heino Falcke een belangrijke rol speelde, de eerste foto van een zwart gat publiceren. Hoe dat kan, als er uit een zwart gat geen licht komt, en wat er dan op die foto staat, is het onderwerp van deze voordracht. |
| 2022 | apr | Cazaux | Ijsmanen in ons zonnestelsel | Tussen 2005 en 2015 vloog ruimtesonde Cassini 147 keer langs Enceladus waarvan 23 keer heel dichtbij. Het maakte duidelijk dat deze oceaanwereld een van de wetenschappelijk meest interessante bestemmingen van ons zonnestelsel is. Onder de kilometersdikke ijskap lijkt namelijk een zoutwaterzee te zijn. Al jaren zoeken astronomen naar antwoorden op nieuwe vragen over Enceladus. Zowel NASA als ESA werken – met anderen samen – aan diverse missies. De JUICE (Jupiter Icy moons Explorer) missie van ESA wordt in 2023 gelanceerd. De satelliet zal gedurende 3 jaar gedetailleerde opnamen maken van Jupiter en de grootste manen. Veel vragen zullen dan worden beantwoord, maar er komen er vast ook veel nieuwe bij. |
| 2022 | mrt | Evers, Laslo | Infrageluid in de aardatmosfeer | Infrageluid is onhoorbaar geluid omdat het bestaat uit frequenties lager dan 20 Hz. Dit type geluid is voor het eerst ontdekt na de uitbarsting van de Krakatau in Indonesië in 1883. Er bleken geluidsgolven opgewekt die vier keer rond de aarde gereisd hadden en thermosferische hoogten van 100 km bereikten. Infrageluid wordt gemeten met arrays van microbarometers. Deze instrumenten zijn veel gevoeliger en hoog frequenter dan traditionele barometers, om de kleine en snelle luchtdrukvariaties van infrageluid te kunnen meten. Bronnen van infrageluid zijn groot en krachtig, zoals meteoren, explosies, oceaangolven, onweer, sprites en kernbomproeven. Een wereldwijd netwerk van 60 infrageluid arrays wordt aangelegd ter verificatie van het kernstopverdrag. Bronidentificatie is dan ook een van de onderzoeksdoelen waarbij de propagatie door de atmosfeer een belangrijke rol speelt. Niet-akoestische fenomenen zoals zwaartegolven kunnen ook gedetecteerd worden met de beschreven technieken. In de toekomst kan infrageluid aangewend worden voor akoestische remote sensing van de wind- en temperatuurstructuur van de gehele atmosfeer. In deze presentatie zal een overzicht gegeven worden over de rol van infrageluid in het verleden, het nu en de toekomst. Meettechnieken en toepassingen zullen besproken worden en de propagatie door de veranderlijke (hoge) atmosfeer |
| 2022 | feb | John Heise | Gaten in de ruimte? | Gaten in de ruimte? Nieuwe ideeën over Zwarte Gaten. Het binnenste van Zwarte Gaten is onbekend terrein, maar het is wel van fundamenteel belang in de natuurkunde. Informatie van alles wat op een Zwart Gat valt, lijkt verloren te gaan. Dat in strijd is met basisprincipes in de kwantum-natuurkunde. Men zoekt al lang naar een kwantummechanische beschrijving voor een Zwart Gat. Onze Nederlandse Nobelprijswinnaar Gerard ’t Hooft heeft een verrassende oplossing gevonden: Zwarte Gaten hébben helemaal geen binnenste. Het is letterlijk een gat in de ruimte, geen lege ruimte maar afwezigheid van ruimte. De instorting tot een Zwart Gat verandert niet alleen de geometrie van de ruimte, maar het verscheurt ook de structuur van de ruimte (samenhang, topologie). Zonder binnenste kan er ook niets in verdwijnen. Het informatieprobleem wordt expliciet opgelost via gravitatie-interaktie tussen invallend en uittredende fotonen. Op die manier kun je de kwantumstruktuur van een Zwart Gat bepalen analoog aan deCoulomb-kracht in een waterstofatoom maar dan met de zwaartekracht. Ik leg uit wat we ons daarbij moeten voorstellen. |
| 2021 | dec | Groenland, Rob | Klimaatveranderingen | In zijn lezing vanavond licht Rob Groenland o.a. deze uitkomsten van het IPCC-rapport toe. In alle gebieden in de wereld hebben zich snelle klimaatveranderingen voltrokken, die zich manifesteren in een toename van weersextremen. De mondiaal gemiddelde temperatuur is in het laatste decennium tot 1,1°C (0,8°C tot 1,3°C) gestegen ten opzichte van de pre-industriële periode 1850-1900. Het tempo van mondiale opwarming is ongeëvenaard in tenminste de laatste tweeduizend jaar. Sommige veranderingen zijn in de komende eeuwen tot millennia onomkeerbaar, zoals de opwarming van de oceanen, het smelten van de ijskappen en de stijging van de zeespiegel. De nadruk in deze lezing komt te liggen bij de regionale veranderingen. Bij een verdere temperatuurtoename neemt de frequentie en intensiteit van hittegolven, extreme neerslag en droogte toe. Ook het risico op het overschrijden van bepaalde fysische drempelwaarden in het klimaatsysteem, met abrupte en onomkeerbare klimaatveranderingen tot gevolg, wordt dan groter. We kijken ook naar mogelijke circulatieveranderingen tgv de opwarming in het Arctisch gebied, naar persistente blokkades en het afzwakken van de golfstroom. |
| 2021 | no | Root, Bart | Rond de wereld met Vening-Meinesz | Het levenswerk van Prof. Vening Meinesz was het uitvoeren van zwaartekrachtsmetingen over de gehele aardbol aan boord van Nederlandse onderzeeboten, gedurende een periode van 37 jaar. Hij voerde de metingen uit met behulp van een slingerinstrument van eigen ontwerp, dat door de matrozen Het Gouden Kalf werd genoemd. Tot 1950 was dit instrument het enige meetinstrument in staat om het zwaartekrachtsveld van de aarde met hoge precisie te meten. |
| 2021 | okt | Vet, Sebastiaan de | Meterorieten: de planetaire verhalenvertellers uit het zonnestelsel | Meteorieten zijn bijzondere geologische materialen die ons zonnestelsel tastbaar maken en verrassend dicht bij huis brengen. Je hoeft immers niet met een telescoop de ruimte in te turen om je over de planeten te verwonderen: de samenstelling en mineralogie van meteorieten geven eveneens een bijzonder perspectief op onze planetaire buren. Dat blijkt zelfs uit de meteorieten die insloegen in Hollandse bodems en daken. Ondanks dat er in Nederland slechts zes erkende meteorietvondsten zijn (de meest recente viel in 2017), geven deze bijzondere ‘meteoorstenen’ inzicht in kenmerken van hemellichamen waaruit ooit planeten zoals de aarde zijn gevormd. In deze lezing staan we daarom stil bij wat meteorieten ons precies kunnen vertellen over de eerste miljoenen jaren van ons zonnestelsel. We kijken mee in de virtuele meteorietcollectie van het ‘Delft Meteorite Lab’ en lopend onderzoek. Bovendien zien we hoe in Nederland waarnemers actief zijn in landelijke waarneemnetwerken in afwachting van de volgende meteorietinslag. |
| 2021 | okt | Henny Lamers | ontstaan van de elementen | De chemische elementen waaruit wij zijn opgebouwd zijn grotendeels ontstaan in sterren. De elementen die ze gedurende hun leven produceerden door kernfusie kwamen aan het eind ervan vrij toen sterren hun buitenlagen afstootten, de ruimte in. De uitgestoten gassen vormden nieuwe nevels en daaruit ontstonden weer nieuwe sterren. Zo is er sprake van “kosmische reclycing”. In deze lezing bespreek ik welke elementen waar en hoe zijn gevormd. Waterstof en helium komen uit de oerknal, maar hun verhouding is later door veel generaties sterren veranderd. De koolstofatomen zijn voornamelijk in lichte sterren gemaakt, maar het zuurstof dat we in- en uitademen is gemaakt in zware sterren. Metalen als ijzer en nikkel komen van ontploffende zware sterren aan het eind van hun leven. En nog zwaardere elementen, zoals lood en platina worden niet gedurende het leven van sterren gemaakt, maar in supernova explosies. Ik leg uit wat fusie processen zijn, in welke sterren ze optreden, welke elementen daarbij geproduceerd worden en hoe die vrijkomen voor recycling. Daarbij laat ik o.a. ook zien het vele stikstof, waar de natuur in Nederland last van heeft, gevormd wordt in een bijzonder proces dat lijkt op een verkeersopstopping op de rondweg om Parijs. |
| 2020 | maart | Root, Bart | Rond de wereld met prof. Vening Meinesz en zijn Gouden Kalf aan boord van de Nederlandse onderzeeboot Hr. Ms. K-XVIII. | Het levenswerk van Prof. Vening Meinesz was het uitvoeren van zwaartekrachtsmetingen over de gehele aardbol aan boord van Nederlandse onderzeeboten, gedurende een periode van 37 jaar. Hij voerde de metingen uit met behulp van een slingerinstrument van eigen ontwerp, dat door de matrozen Het Gouden Kalf werd genoemd. Tot 1950 was dit instrument het enige meetinstrument in staat om het zwaartekrachtsveld van de aarde met hoge precisie te meten. In 2014-2015 heeft een projectgroep van TU-Delft het werk van Vening Meinesz in kaart gebracht, zoals te zien op de website: expeditiewikipedia.nl/#vening-meinesz. In de lezing zal Bart Root dit project toelichten en ons meenemen naar vele geologisch interessante gebieden op de aarde en hun afdruk in het zwaartekrachtsveld van de aarde |
| 2020 | feb | John Heise | De groteschaal structuur van het Heelal | Tot voor kort was iedereen het eens over het juiste kosmologische model. Het werd vanwege die eenstemmigheid het “concordantie model” genoemd. Maar sinds kort zijn er een paar problemen gesignaleerd. De precieze expansie van het heelal (de Hubbleconstante) blijkt verschillend volgens verschillende meetmethodes. Een belangrijke meting van de expansie van het heelal is op basis van Supernovae Ia, onder de veronderstelling dat dit ‘standaard-kaarsen’ zijn: allemaal dezelfde intrinsieke helderheid. Uit een verbeterde ijking blijkt dat dit niet het geval lijkt. Als dit bevestigd wordt, heeft het dramatische consequenties voor het heelalmodel: wellicht bestaat Donkere Energie helemaal niet |
| 2020 | jan | Loonen, Jos | Gammaflitsen | |
| 2019 | dec | DePlaa, Jelle | Het heelal in röntgenstraling | Clusters van melkwegstelsels zijn in veel opzichten de grote steden van ons heelal. Ze bestaan uit wel 100 tot 1000 melkwegstelsels die binnen een diameter van enkele miljoenen lichtjaren samengepropt zijn. Elk melkwegstelsel bestaat op zijn beurt weer uit ongeveer 100 miljard sterren zoals onze Zon. Van ons eigen melkwegstelsel weten we dat er voortdurend sterren ontstaan, zoals in de Orionnevel, maar ook dat er sterren ontploffen in zogenaamde supernova-explosies. Tijdens die explosies ontstaan allerlei chemische elementen die aan de basis staan van het leven op Aarde. De sterren ontploffen met zoveel geweld, dat er flinke massa’s heet gas van miljoenen graden Celsius het heelal in worden geslingerd. Die uitlaatgassen blijven als een smog in de omgeving van een melkwegstelsel hangen. In een cluster van melkwegstelsels zijn die gassen het beste te zien in röntgenstraling. In 1999 zijn er twee baanbrekende röntgentelescopen gelanceerd: XMM-Newton (ESA) en Chandra (NASA). Met behulp van deze instrumenten kunnen we heel veel over het hete gas in ons heelal en de ontploffende supernovae te weten komen. In zijn lezing vertelt Jelle de Plaa over zijn onderzoek naar de samenstelling van het hete gas in clusters van melkwegstelsels en wat daaruit op te maken valt over de grote supernova-explosies die de elementen vormden waar wij uit bestaan. In de komende jaren worden er nieuwe röntgentelescopen gelanceerd die het onderzoek aan clusters een stap verder zullen brengen. Wat kunnen we van deze nieuwe instrumenten verwachten? |
| 2019 | nov | Veth, Kees | Tusses ijs en ijzer: broeikasgassen in Antarctische wateren | De lezing gaat over multidisciplinair onderzoek in de Antarctische wateren. Die wateren zijn om meerdere redenen belangrijk voor het begrijpen van de klimaatverandering. Daarom hebben onderzoekers van biologie, chemie, geologie en fysische oceanografie tezamen de kringlopen van koolstof en het broeikasgas CO2 in die wateren onderzocht. In de loop van de geschiedenis van de aarde heeft het leven op aarde de atmosfeer ingrijpend veranderd. Een belangrijke rol wordt gespeeld door het sporenelement ijzer. Kee Veth zal bespreken of het dumpen van ijzer in de oceanen een haalbare oplossing is voor het broeikasprobleem. Tussen de wetenschap door |
| 2019 | okt | Henny Lamers | Recente raadsels en ontdekkingen in de sterrenkunde. | In deze lezing bespreek ik minstens twee onderwerpen die de sterrenkundigen de laatste jaren voor raadsels hebben gesteld en de ontdekkingen die daartoe geleid hebben. 1. Het raadsel van de bolhopen. Bolhopen zijn grote groepen sterren die (bijna) tegelijkertijd uit EEN gaswolk zijn ontstaan. De laatste jaren is tot ieders verrassing ontdekt dat ongeveer 30 tot 50% van de sterren in een bolhoop een afwijkende chemische samenstelling heeft aan hun oppervlak. Dat zijn geen willekeurige afwijkingen, maar er zit een patroon in dat er op wijst dat een groot deel van de sterren is gevormd uit gas van andere samenstelling dan de rest. Hoe kan dat?? 2.Vreemde planetenstelsels. Vroeger dacht men dat de bouw van ons planetenstelsel model stond voor alle andere stelsels. De laatste jaren is duidelijk geworden dat er veel meer soorten planetenstelsels zijn. Bijvoorbeeld stelsels met zware gasreuzen dicht bij de ster, sterren met super-aardes die we niet kennen in ons zonnestelsel. In het stelsel Trappist 1 komt een vreemde volgorde van planetenbanen voor. Hoe kunnen die zo afwijken van ons planetenstelsel? |
| 2019 | maart | John Heise | Multiversum, is ons heelal er één uit vele? | Het verhaal zal voornamelijk over “Kosmische Inflatie” gaan, vooral hoe “inflatie” de eigenschappen van de oerknal zo mooi kan verklaren. Als inflatie inderdaad de oorzaak van de oerknal is, dan is het een vanzelfsprekende stap om na te gaan onder welke omstandigheden er elders, eerder of later nog een oerknal kan plaatsvinden. Ik concentreer me er dan op hoe dat er uit ziet en, heel concreet, hoe dat waargenomen kan worden. Het onderwerp is dus minder esoterisch dan waar je misschien bang voor zou kunnen zijn… Ik geef je, wanneer je het nodig hebt, later een completere samenvatting van deze theorie van de eeuwige kosmische inflatie. |
| 2019 | feb | Wijnen, Thomas | Krimpen en kantelen van protoplanetaire schijven. | Een pasgeboren ster is omringd door een schijf van gas en stof waaruit zich planeten vormen. Daarnaast is er in stervormingsgebieden veel overgebleven gas, dat niet is gebruikt om sterren (en hun schijven) te vormen. Tijdens zijn lezing vertelt Thomas hoe de evolutie van een protoplanetaire schijf beinvloed kan worden door die gasrijke omgeving |
| 2019 | Jan | Vonk, Marcel | Zwarte Gaten | Quantumraadsels rond zwarte gaten. Theorie en experiment gaan in de natuurwetenschappen normaal gesproken hand in hand. Zwarte gaten lijken een uitzondering op die regel te vormen. Dat zwarte gaten in theorie kunnen bestaan, is al een eeuw bekend, maar het waarnemen van deze mysterieuze objecten – die immers zwart zijn – valt niet mee. Wat dat betreft leven we in een interessante tijd, waarin het waarnemen van zwarte gaten eindelijk binnen de technische mogelijkheden begint te komen. In februari 2016 kwam bijvoorbeeld het nieuws naar buiten dat door middel van zwaartekrachtsgolven voor het eerst de samensmelting van twee zwarte gaten is waargenomen, en inmiddels zijn daar nog drie waarnemingen van soortgelijke gebeurtenissen bij gekomen. Toch loopt de theorie nog altijd ver voor op de waarnemingen – zeker als we ook de quantummechanica in het verhaal meenemen. We komen dan in de wondere wereld van de Hawkingstraling, het al dan niet vernietigen van informatie door zwarte gaten, de vraag of zwarte gaten omgeven worden door “muren van vuur”, en nog vele andere interessante open vragen. In deze lezing zal ik de laatste ontwikkelingen in de theorie van zwarte gaten bespreken, en behandel ik de vraag of en hoe toekomstige experimenten en waarnemingen de vele open vragen kunnen beantwoorden. |
| 2018 | dec | Henny Lamers | Oerknal en uitdijend heelal | Iedereen heeft wel eens gehoord over het “Uitdijend Heelal” en de “Oerknal”. Maar wat is die uitdijing? Wat dijt er nou eigenlijk uit? Wordt alles in de ruimte steeds steeds groter? Komt daardoor ook de aarde steeds verder van de zon af? En dan die oerknal: Wat knalde er nou eigenlijk uit elkaar? Wanneer en waar was dat? En wat was er voor de oerknal? Hoe weten we dat allemaal? In deze lezing volgen we de ontdekkingsreis naar de bouw en de oorsprong van het heelal. We komen veel beroemdheden tegen zoals o.a. Hubble, de Sitter, Einstein, Gamov, Penzias en Wilson, die ontdekten dat het heelal veel vreemder in elkaar zit dan we ons kunnen voorstellen. We zien hoe moeilijk het was (en is) om ons voor te stellen hoe de ruimte uitdijt en hoe het begon met de oerknal. Ook de nieuwste ontdekkingen over de versnelde uitdijing en de toekomst van het heelal worden besproken. De spreker zal op een eenvoudige manier met veel mooie opnamen en computer simulaties laten zien en uitleggen wat er gebeurt in het heelal en hoe we daarachter zijn gekomen. Er blijken veel vragen en misverstanden over de oerknal en het heelal te zijn. Hij zal die bespreken en proberen die op te lossen. Zoals Einstein ooit zei: “Het meest onbegrijpelijke van het heelal is dat we het kunnen begrijpen!” |
| 2018 | nov | Loonen, Jos | Pluto en de Kuipergordel | Op 15 juli 2015 passeerde de Amerikaanse satelliet New Horizons de dwergplaneet Pluto. Het overseinen van de resultaten van die ontmoeting duurde meer dan een jaar. Wat we tot dan toe alleen maar kenden als een stipje zonder detail werd in die korte tijd tot een echte wereld, met bergen, kraters, kloven en ijswoestijnen. De ontmoeting van New Horizons met Pluto vond plaats aan het einde van 2 decennia, waarin tal van objecten in en buiten de baan van Pluto werden gevonden, in de zogenaamde Kuipergordel. Enkele van die objecten (bv. Eris) waren vergelijkbaar in grootte met Pluto. Dat leidde in 2006 tot de “devaluatie” van Pluto: Pluto werd niet langer als een planeet gezien, maar als een dwergplaneet; New Horizons was toen net onderweg. |
| 2018 | okt | Colijn, Auke-Pieter | Het Missende Heelal – Donkere Materie | We weten sinds lange tijd dat de meeste materie in het Heelal niet bestaat uit de atomen en moleculen die we om ons heen zien. Voor elke gram gewone materie denken we dat er ongeveer vijf gram is van een substantie die we donkere materie noemen. Ik zal aan de hand van astronomische waarnemingen het publiek proberen te overtuigen van het bestaan van donkere materie. Daarna zal ik de technieken laten zien waarmee we proberen de nieuwe elementaire deeltjes te ontdekken waaruit donkere materie zou kunnen bestaan. De focus zal liggen op het XENON1T experiment in het ondergrondse laboratorium onder het Gran Sasso massief in midden Italië |
| 2018 | maart | John Heise | Of toch geen donkere materie? | In deze lezing zal hij vooral over het heelal als geheel spreken met als focus het verschijnsel “donkere materie”. Hij zal de verklaring van Prof. Verlinde over dit onderwerp behandelen, aangevuld met een recente ontwikkeling voor de verklaring van de fluctuaties in de Kosmische Achtergrondstraling op basis van een holografisch heelalmodel. Daarin is geen donkere materie nodig. Spannende zaken dus. |
| 2018 | feb | Vet, Sebastiaan de | Geologie van het Zonnestelsel | Landschappen op vaste hemellichamen hebben fascinerend verhalen te vertellen. Ze ontstaan door de continue wisselwerking van landschapsvormende processen die van binnenuit en buitenaf het oppervlak van het hemellichaam vormgeven. Het planeetonderzoek probeert met een basis in het aardse landschap de landschappelijke verhalen van planeten en andere hemellichamen af te leiden. Aan de hand van parallellen, experimenten en prachtige satellietbeelden wordt onderzocht wat het oppervlak van een rotsplaneet, zoals Mercurius of Mars, prijsgeeft over de 4.6 miljard jaar durende ontwikkeling van het hemellichaam. En dat je met wat landschappelijke kennis je niet hoeft te beperken tot de rotsachtige hemellichamen, bewijst de (dwerg)planeet Pluto. Op deze ijswereld doen de landschapsvormende processen zo bekend aan, dat het landschap in sommige opzichten lijkt op die van de rotsplaneten. Ontdek in deze lezing hoe de geologie je op een andere manier naar de planeten en manen in het zonnestelsel leert kijken. |